Skip to content

हाम्रो पुरुषार्थ अंक ११०

रेसुंगाक्षेत्र विशेषाङ्क

हाम्रो पुरुषार्थ अंक ११०

रेसुङ्गा त्रेतायुगदेखि महर्षि ऋष्यशृङ्ग, भगवान् राम र स्वामी शशिधरको तपोभूमि हो। रामायण-महाभारत तथा शास्त्रीय प्रमाणले 'ऋष्यशृङ्गाश्रम' बाट 'रेसुङ्गा' बनेको पुष्टि गर्छन्। सिद्धस्थान, यज्ञशाला र महापोखरीले युक्त यो क्षेत्र जैविक विविधता र आध्यात्मिक पर्यटनको प्रमुख केन्द्र हो।

→ रेसुङ्गाको पौराणिक र शास्त्रीय आधार

ईश्वरीय सत्ता र प्रमाणहरू: संसारमा ईश्वरीय सत्ता (परब्रह्म परमात्मा) को अस्तित्व बुझ्न चार मुख्य प्रमाणहरू—प्रत्यक्ष, अनुमान, उपमान र शब्दप्रमाण (साथै अन्वय र व्यतिरेकभाव)—रहेका छन्। अनुमान प्रमाणद्वारा आश्रमको पुष्टि: प्राचीन ऋष्यशृङ्गाश्रमलाई प्रत्यक्ष देख्ने व्यक्ति हाल नभएकाले यसको अस्तित्व स्वीकार्न अनुमान प्रमाणको सहारा लिइन्छ। कार्य देखेर कारणको अनुमान गरेझैँ (जस्तै: माटोको घडा देखेर कुमालेको अस्तित्व बुझिएझैँ) अन्य क्षेत्रमा भृगुआश्रम, व्यासाश्रम वा पाणिनि आश्रम भएजस्तै यहाँ पनि ऋष्यशृङ्गाश्रम थियो भन्ने अनुमान सहजै हुन्छ। उपमान र शब्दप्रमाण: एकान्त, शान्त र आनन्दमय वनभूमि नै तपस्याका लागि योग्य हुने भएकाले उपमान प्रमाण स्वतः सिद्ध छ। त्यसैगरी वेद-वेदान्त तथा रामायण, महाभारतका लौकिक शब्दहरू यस क्षेत्रमा आश्रम रहेको कुराका अकाट्य प्रमाण हुन्। ब्रह्मसूत्र र उपनिषद्को प्राचीनता: द्वापरयुगको अन्त्यमा महाभारत युद्धका क्रममा भगवान् श्रीकृष्णले अर्जुनलाई गीताको उपदेश दिँदा (१३ औँ अध्याय, श्लोक ४) क्षेत्र-क्षेत्रज्ञ विभाग योग बुझाउने सन्दर्भमा ब्रह्मसूत्रको चर्चा गर्नुभएको छ। यसले ब्रह्मसूत्र र उपनिषद्का वाक्यहरू अत्यन्तै प्राचीन रहेको प्रमाणित गर्छ। अन्वय र व्यतिरेक भाव: ‘त्यो भएमा त्यो हुन्छ’ (अन्वय) र ‘त्यो नभएमा त्यो हुँदैन’ (व्यतिरेक) भन्ने मान्यता अनुसार, ऋष्यशृङ्गको तपोभूमि भएकाले नै यो शिखर ऋष्यशृङ्गाश्रम भनेर प्रचलित भयो। यदि ऋष्यशृङ्गको तपोभूमि नभएको भए ऋष्यशृङ्गाश्रम भन्ने नाम नै रहने थिएन। नामकरणको शास्त्रीय सिद्धान्त: कुनै पनि देश, पर्वत, नदी वा क्षेत्रको नामकरण त्यहाँ रहेका ऐतिहासिक चिह्न र घटनावलीका आधारमा हुन्छ भन्ने विद्वान्हरूको मान्यता अनुसार नै यस क्षेत्रको नाम ऋष्यशृङ्गाश्रम रहन गएको हो।